آگورا | نشریه تخصصی مطالعات فرهنگی | این مقاله به واکاوی حکمت بصری قبه الصخره در بستر هنر ایران باستان می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه نقشمایه طاووس و نظام های نمادین ساسانی، در تزئینات این بنای اسلامی تداوم یافته و به زبانی مشترک برای بیان مفاهیم توحیدی تبدیل شده اند.

چکیده

قبه ‌الصخره، یکی از کهن‌ترین و باشکوه‌ترین آثار معماری اسلامی، نه فقط یک بنای مذهبی، که  بیانیه‌ای بصری از تداوم حکمت ایرانی در بستر هنر اسلامی است. این پژوهش، با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی، به واکاوی لایه‌های پنهان زیبایی‌شناختی این بنا می‌پردازد و می‌کوشد تا نقش هنر ایران باستان(به‌ویژه دوره‌ی ساسانی) را در شکل‌گیری تزئینات آن آشکار کند.

پرسش اصلی آن است که نقش‌مایه‌ی طاووس و نقوش اسلیمی به‌کاررفته در گنبد قبه‌الصخره، تا چه اندازه ریشه در سنت‌های بصری ایران پیش از اسلام دارند و این عناصر، چگونه با مفاهیم اسلامی وحدت و نور، تلفیق شده‌اند؟

یافته‌ها نشان می‌دهد که تزئینات هندسی و اسلیمی این بنا، نه فقط الهام‌گرفته از هنر بیزانس، که وارث نظام نشانه‌ای ایران باستان هستند؛ نظامی که در آن، طاووس نماد شکوه و جاودانگی، و اسلیمی نماد بی‌نهایت‌گرایی الهی بوده است. دستاورد نهایی، بازتعریف قبه‌الصخره به‌عنوان حلقه‌ پیوند هنر ایران پیشااسلامی و اسلامی  است؛ حلقه‌ای که در آن، حکمت باستانی، در کالبد یک بنای مقدس، به حیات خود ادامه داده است.

واژگان کلیدی: قبه‌الصخره، هنر ساسانی، طاووس، اسلیمی، زیبایی‌شناسی اسلامی، حکمت بصری، معماری اموی

Abstract

The Dome of the Rock, one of the oldest and most magnificent monuments of Islamic architecture, is not merely a religious edifice but a visual testament to the continuity of Iranian wisdom within the framework of Islamic art.

Employing a descriptive-analytical approach and relying on library and documentary sources, this study explores the hidden aesthetic layers of this monument and seeks to reveal the role of ancient Iranian art—particularly that of the Sasanian period—in shaping its ornamentation.

The central question is: to what extent do the peacock motif and the arabesque patterns adorning the Dome of the Rock’s dome draw from the visual traditions of pre-Islamic Iran, and how have these elements been fused with Islamic concepts of unity and light?

The findings suggest that the geometric and arabesque decorations of this building are not merely inspired by Byzantine art, but rather inherit the sign system of ancient Iran—a system in which the peacock symbolized glory and immortality, and the arabesque represented divine infinity.

The ultimate contribution of this study is the redefinition of the Dome of the Rock as a link between pre-Islamic and Islamic Iranian art—a link in which ancient wisdom continues to thrive within the body of a sacred monument.

Keywords: Dome of the Rock, Sasanian Art, Peacock Motif, Arabesque, Islamic Aesthetics, Visual Wisdom, Umayyad Architecture

برای مطالعه کامل این مقاله با تحلیل جامع نقوش، نمادها، و حکمت بصری قبهالصخره، به نسخه اصلی در «نبشت» مراجعه کنید:
[ Nebešt | From the Sasanian Peacock to the Umayyad Shamsa ]
DOI: [ https://doi.org/10.5281/zenodo.20998351 ]

– همراه همیشگی ما در مسیر دانش‌پژوهی و پژوهش‌گری باشید.

آگورا | نشریه تخصصی مطالعات فرهنگی | این مقاله به واکاوی فلسفه وجودی خدایان ترکیبی مصر باستان می پردازد و نشان می دهد که چگونه نظام سه گانه «با، کا و گوپت» به مثابه نخستین نظام های هستی شناختی بشر، پاسخی به پرسش های جاودانگی، قدرت، و نسبت انسان با طبیعت و مرگ بوده اند.

چکیده

فلسفه‌ی حضور خدایان ترکیبی در مصر باستان، نه صرفاً روایتی اساطیری، که آینه‌ای از جهان‌بینی هستی‌شناختی بشر نخستین است. این پژوهش، با رویکردی کیفی و اسنادی، به واکاوی فلسفه‌ی وجودی موجودات ترکیبی(هیبرید) در شمایل‌نگاری مصر باستان می‌پردازد و می‌کوشد تا پاسخی برای این پرسش بیابد که چرا انسان باستانی، خدایان خود را در هیئت تلفیقی از انسان و حیوان تصویر می‌کرده است؟

فرضیه‌ی اصلی آن است که این ترکیب‌ها، نه افسانه‌هایی بی‌پایه، که بازنمایی نظام پیچیده‌ای از باورهای کیهانی، روان‌شناختی و سیاسی هستند. از سویی، تندیس‌های ترکیبی مانند ابوالهول، نماد پیوند فرعون با ایزدبانوی سخمت و تجسّم ” با ” (بخشی از روح) هستند؛ و از سوی دیگر، این موجودات، کارکردی حفاظتی و آیینی داشته‌اند که فراتر از روایت صرف، به مدیریت ترس و تقدیس قدرت انجامیده است.

این مقاله، با تمرکز بر مفاهیمی چون ‘ با’، ‘ کا ‘ و ‘ گوپت ‘ و با تکیه بر شواهد باستان‌شناسی، نشان می‌دهد که اسطوره‌های ترکیبی، نخستین تلاش بشر برای معنابخشی به جهان ناشناخته و نظام‌بخشی به رابطه‌ی خود با طبیعت، مرگ و قدرت بوده‌اند. دستاورد نهایی، بازتعریف اسطوره‌های ترکیبی به‌عنوان ” زبان مشترک کیهان‌شناختی ” در تمدن مصر باستان است.

واژگان کلیدی: اسطوره‌شناسی، مصر باستان، خدایان ترکیبی، با–کا–ابوالهول، هستی‌شناسی دینی

Abstract

The philosophical presence of hybrid deities in ancient Egypt is not merely a mythological narrative but a mirror of the ontological worldview of early humanity. Employing a qualitative, documentary-analytical approach, this study investigates the existential philosophy of hybrid (therianthropic) beings in ancient Egyptian iconography, seeking to answer why ancient peoples depicted their gods as amalgams of human and animal forms.

The central hypothesis posits that these combinations are not groundless myths but rather representations of a complex system of cosmic, psychological, and political beliefs. On one hand, hybrid statues such as the Sphinx symbolize the Pharaoh’s connection to the lion-headed goddess Sekhmet and embody the Ba—a facet of the soul.

On the other, these beings served protective and ritualistic functions, extending beyond mere narrative to encompass the management of fear and the sanctification of power.

By focusing on concepts such as the Ba, the Ka, and the Gopt (lion-human statues), and drawing upon archaeological evidence, this article demonstrates that hybrid myths represent humanity’s earliest endeavor to imbue the unknown world with meaning and to systematize humanity’s relationship with nature, death, and authority.

The ultimate contribution of this study is the redefinition of hybrid myths as a “shared cosmological language” within the civilization of ancient Egypt.

Keywords: Mythology, Ancient Egypt, Hybrid Deities, Ba–Ka–Sphinx, Religious Ontology

برای مطالعه کامل این مقاله با تحلیل جامع اسطوره شناسی تطبیقی، نظام های نمادین، و کارکردهای هستی شناختی خدایان ترکیبی مصر باستان، به نسخه اصلی در «نبشت» مراجعه کنید:
[Nebešt | From Ba to the Sphinx: The Triad of Immortality in the Hybrid Mythology of Ancient Egypt ]
DOI: [ https://doi.org/10.5281/zenodo.20937619 ]

– همراه همیشگی ما در مسیر دانش‌پژوهی و پژوهش‌گری باشید.

آگورا | نشریه تخصصی مطالعات فرهنگی | این مقاله به واکاوی نظام بصری خط بنایی در معماری ایرانی-اسلامی می پردازد و نشان می دهد که چگونه خط معقلی، با ساختاری هندسی و خانه بندی شده، از دل خط کوفی شطرنجی بیرون آمده و به زبانی مستقل برای تزئین سطوح معماری تبدیل شده است.

چکیده

خط بنایی معقلی، یکی از شاخه‌های کاربردی و منحصربه‌فرد هنر نوشتاری در معماری ایرانی–اسلامی است که با بهره‌گیری از ساختاری هندسی و انتزاعی، به زبانی بصری برای تزئین بناها تبدیل شده است.

این پژوهش، با رویکردی کیفی و اسنادی، به واکاوی چیستی، ساختار، و کاربردهای خط معقلی در معماری ایرانی–اسلامی می‌پردازد و می‌کوشد تا نسبت آن را با سایر خطوط تزئینی(نستعلیق، ثلث، کوفی) روشن سازد.

پرسش اصلی آن است که خط معقلی، چگونه از دل خط کوفی شطرنجی بیرون آمده و به یک نظام مستقل بصری برای تزئین کاشیکاری، گچ‌بری، و آجرکاری تبدیل شده است؟

یافته‌ها نشان می‌دهد که خط معقلی، نه فقط یک خط نوشتاری، که یک نظام هندسی–تزئینی است که در آن، حروف، به‌عنوان عناصری انتزاعی، در چارچوب خانه‌بندی‌های منظم، چیده می‌شوند و به‌سبب انعطاف‌پذیری بالا، در انواع سطوح(از کتیبه‌های افقی تا گنبدها و کاربندی‌ها) به کار رفته است.

این مقاله، با معرفی انواع خط معقلی(ساده، منفرد، مکرر، شمسه‌ای، مسطح، متداخل، مسلسل، لوز، خط و گره، و کوفی–معقلی‌نما)، نشان می‌دهد که این خط، پلی است میان نوشتار و معماری؛ پلی که در آن، کلمه، به فرم، و فرم، به معنا تبدیل می‌شود.

واژگان کلیدی: خط معقلی، خط بنایی، معماری ایرانی–اسلامی، کاشیکاری، هنر تزئینی، خط کوفی، نظام بصری

Abstract

The Mo’aqqali script (or Bana’i script) is one of the most distinctive and practical branches of written art in Iranian–Islamic architecture, which, through its geometric and abstract structure, has become a visual language for the decoration of buildings.

This qualitative, documentary study explores the nature, structure, and applications of the Mo’aqqali script in Iranian–Islamic architecture and seeks to clarify its relationship with other decorative scripts such as Nasta’liq, Thuluth, and Kufic.

The central question is: how did the Mo’aqqali script emerge from the grid-like Kufic script and evolve into an independent visual system for tilework, plasterwork, and brickwork decoration? The findings reveal that Mo’aqqali is not merely a writing style but a geometric–decorative system in which letters, as abstract elements, are arranged within regular grids.

Due to its high flexibility, it has been employed on various surfaces—from horizontal inscriptions to domes and structural ribbings.

By introducing its various types (simple, isolated, repeated, shamsa, flat, intertwined, continuous, lozenge, knot-script, and pseudo-Kufic–Mo’aqqali), this article demonstrates that Mo’aqqali serves as a bridge between writing and architecture—a bridge in which the word transforms into form, and form into meaning.

Keywords: Mo’aqqali Script, Bana’i Script, Iranian–Islamic Architecture, Tilework, Decorative Art, Kufic Script, Visual System

برای مطالعه کامل این مقاله با تحلیل جامع نظامهای هندسی، انواع خط معقلی، و کاربردهای آن در کاشی کاری، گچبری، و آجرکاری معماری ایرانی-اسلامی، به نسخه اصلی در «نبشت» مراجعه کنید:
[Nebešt | From the Geometry of the Kufic Script to the Mu’aqqali Script: An Inquiry into the Visual System of the Bana’i Script in Iranian–Islamic Architecture ]
DOI: [ https://doi.org/10.5281/zenodo.20998702 ]

– همراه همیشگی ما در مسیر دانش‌پژوهی و پژوهش‌گری باشید.

آگورا | نشریه تخصصی مطالعات فرهنگی | این مقاله به تحلیل تطبیقی جهان بینی سازه های زیرزمینی در تمدن های ایران، روم و بین النهرین می پردازد و نشان می دهد که چگونه هر یک از این تمدن ها، فضای زیرزمینی را نه به مثابه یک «چیز» مشابه، که به مثابه «معنایی» متفاوت درک و خلق کرده اند و آن را به فرافکنی جهان بینی خود در قالب فرم و فضا تبدیل نموده اند.

چکیده

سازه های زیرزمینی، اگرچه در نگاه نخست پاسخی به نیازهای اولیه بشر(مانند سرپناه، امنیت و ذخیره آب) به نظر می رسند، در ژرف ترین لایه خود، بازتاب دهنده یک جهان بینی و نگاه هستی شناختی به زیستن هستند.

این پژوهش، با رویکردی تطبیقی–تحلیلی، به واکاوی نسبت میان فضاهای زیرزمینی و جهان بینی سه تمدن بزرگ ایران(با نمونه هایی چون کندوان، میمند، سامن و قنات ها)، روم(با تاکید بر تونل های آبرسانی، فضاهای خاکسپاری و دخمه ها) و بین النهرین(با تمرکز بر آرامگاه ها و معابد زیرزمینی) می پردازد.

پرسش اصلی آن است که چگونه نگاه تمدن های یادشده به جهان طبیعت، مرگ، قدرت و زیستن، در فرم و کارکرد سازه های زیرزمینی آنها تجلی یافته است؟ یافته ها نشان میدهد که در تمدن ایران، سازههای زیرزمینی(همچون قنات و شهرهای صخره ای) عمدتاً بیانگر نگاهی مبتنی بر «تداوم با طبیعت» و «خوداتکایی» هستند .

در تمدن روم، این سازه ها(تونل های آبرسانی و کانال های فاضلاب) بیش از هر چیز بازتابی از مهندسی برای «تسلط بر طبیعت» و «مدیریت امپراتوری» به شمار می روند. در تمدن بین النهرین، فضاهای زیرزمینی(به ویژه آرامگاه ها) در پیوند با باورهایی چون «مرگ و زندگی پس از آن» و «نیایش در نهان» معنا یافته اند .

دستاورد نهایی این پژوهش، بازتعریف سازه های زیرزمینی به مثابه «فرافکنی جهان بینی» است؛ آثاری که در آنها، معنا و فرم، در هم تنیده شده و حکایت از رویارویی انسان با طبیعت، مرگ و قدرت دارند.

واژگان کلیدی: سازه های زیرزمینی، جهان بینی، تمدن ایران، تمدن روم، تمدن بین النهرین، معماری تطبیقی، فلسفه معماری

Abstract

Underground structures, often perceived as mere responses to basic human needs such as shelter, security, and water storage, are, in their deepest layers, profound reflections of a civilization’s worldview and ontological approach to existence.

This comparative-analytical study examines the relationship between subterranean spaces and the worldviews of three major civilizations: Iran (represented by rock-hewn settlements and water systems such as Kandovan, Maymand, and Samen, as well as qanats), Rome (with a focus on aqueducts, sewage systems, and catacombs), and Mesopotamia (with an emphasis on tombs and underground temples).

The central question is how these civilizations’ conceptions of nature, death, power, and life are embodied in the form and function of their underground structures. Findings reveal a fundamental divergence in these worldviews.

In Iranian civilization, underground structures (such as qanats and rock settlements) primarily reflect a vision of “continuity with nature” and “self-sufficiency” (Khodabakhshian & Mofidi, 2012; Memarian, 2006).

In Roman civilization, these structures—aqueducts, sewers, and catacombs—are manifestations of an engineering logic aimed at “mastering nature” and “imperial management” (Dobraszczyk et al., 2016).

In Mesopotamian civilization, subterranean spaces—especially tombs—are intimately linked with beliefs in the afterlife and hidden worship (Boschi, 2022; Messina, 2007), serving as gateways to the world of the dead.

The ultimate contribution of this study is the redefinition of underground structures as “projections of worldview”—works in which meaning and form are intertwined, narrating humanity’s encounter with nature, death, and power.

By uncovering these hidden layers, this research takes a step toward a deeper understanding of architecture as a “language of civilizations” and emphasizes that every structure is not merely an object, but a “microcosmos.”

Keywords: Underground Structures, Worldview, Iranian Civilization, Roman Civilization, Mesopotamian Civilization, Comparative Architecture, Philosophy of Architecture.

برای مطالعه کامل این مقاله با تحلیل جامع جهان بینی های هستی شناختی، کارکردهای فرهنگی، و نمونه های شاخص سازه های زیرزمینی در سه تمدن بزرگ، به نسخه اصلی در «نبشت» مراجعه کنید:
[Nebešt | From Shelter to Habitat: A Comparative Analysis of the Worldview of Underground Structures in Iranian, Roman, and Mesopotamian Civilizations ]
DOI: [ https://doi.org/10.5281/zenodo.20877833 ]

– همراه همیشگی ما در مسیر دانش‌پژوهی و پژوهش‌گری باشید.

آگورا | نشریه تخصصی مطالعات فرهنگی | این مقاله به بررسی دگرگونی هستی‌شناختی اثر هنری در عصر هم‌آفرینی انسان و ماشین می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه مفهوم «شبه‌هاله»، با تکیه بر «رخداد» و «عاملیت توزیع‌شده»، جایگزین «هاله» بنیامین شده و اثر هنری را از یک «شی» به یک «رخداد» تبدیل می‌کند.

 چکیده

والتر بنیامین در نیمه نخست سده بیستم، از زوال « هاله » (Aura)  اثر هنری در برابر بازتولید مکانیکی سخن گفت. اما آنچه امروز در عصر هم آفرینی انسان و ماشین رخ میدهد، نه زوال، که دگرگونی بنیادین خودِ هستیِ اثر هنری است. این مقاله با رویکردی تحلیلی – تفسیری و با تکیه بر فلسفه هنر و مطالعات رسانه، به واکاوی این دگرگونی هستی شناختی می پردازد.

در این مقاله، ابتدا مفهوم « هاله » در اندیشه بنیامین بازخوانی می شود و ناکارآمدی آن در تحلیل آثار متولدشده از هوش مصنوعی مولد آشکار می گردد. سپس، با تکیه بر آرای نظریه پردازان معاصر و با توسل به مفهوم «رخداد»، استدلال میشود که اثر هنری در عصر هم آفرینی، از وضعیت «شی» به «رخداد» بدل شده است.

در ادامه، مفهوم « شبه هاله » به عنوان یک چارچوب تحلیلی نوین برای درک این رخداد صورتبندی می شود. یافته ها نشان می دهد که اثر هنری در این عصر، نه اصیل است و نه بدلی؛ نه کاملاً انسانی است و نه کاملاً ماشینی. این اثر، در واقع، ظهور حضوری غایب و عاملیتی توزیع شده است که مرز میان خلق و کشف را در می نوردد.

دستاورد نهایی این مقاله، بازتعریف اثر هنری به مثابه «رخدادی هستی شناختی» است که در آن، انسان و ماشین، در گفتوگویی ناهمسان، جهانی نو می آفرینند.

واژگان کلیدی: هاله، شبه هاله، هم آفرینی، هوش مصنوعی مولد، هستی شناسی هنر، اثر هنری، والتر بنیامین

Abstract

In the mid-twentieth century, Walter Benjamin spoke of the decline of the “aura” of the artwork in the face of mechanical reproduction. Yet what unfolds today in the age of human-machine co-creation is not a decline, but a fundamental transformation of the very being of the artwork.

Employing an analytical-interpretive approach grounded in the philosophy of art and media studies, this paper examines this ontological shift. It first revisits Benjamin’s concept of aura and reveals its inadequacy in addressing artworks generated by artificial intelligence.

Drawing on contemporary theories and the concept of “event,” the paper argues that the artwork in the age of co-creation has shifted from a state of “object” to that of “event.” The concept of “semi-aura” is then proposed as a novel analytical framework for understanding this event.

The findings indicate that the artwork in this era is neither authentic nor inauthentic; neither fully human nor fully machine. It is, in fact, the emergence of an absent presence and a distributed agency that blurs the boundaries between creation and discovery.

The ultimate contribution of this paper is the redefinition of the artwork as an “ontological event”—a site where human and machine, in a dissonant dialogue, bring forth a new world.

Keywords: Aura, Semi-Aura, Co-Creation, Generative AI, Ontology of Art, Artwork, Walter Benjamin

برای مطالعه کامل این مقاله با تحلیل جامع شبه‌هاله، بازخوانی نظریه بنیامین و بازتعریف هستی‌شناختی اثر هنری در عصر هم‌آفرینی، به نسخه اصلی در «نبشت» مراجعه کنید:
[Nebešt | From Aura to Semi-Aura: An Ontological Inquiry into the Artwork in the Age of Human-Machine Co-Creation ]
DOI: [ https://doi.org/10.5281/zenodo.21014717 ]

– همراه همیشگی ما در مسیر دانش‌پژوهی و پژوهش‌گری باشید.

آگورا | نشریه تخصصی مطالعات فرهنگی | این مقاله به بررسی مفهوم شبه هاله و سیاست های دیدن در هنر هوش مصنوعی می پردازد و نشان می دهد که چگونه الگوریتم ها، نه فقط تصاویر، که شیوه های دیدن را بازتولید می کنند و نقد هنر در عصر هم آفرینی، باید به افشای این سیاست ها و سوگیریهای نژادی، جنسیتی و طبقاتی نهفته در آنها بپردازد.

 چکیده

پس از «بازخوانی نسبت صنعتگری و کد در هنر معاصر» (Ghoorchian, H,2026a) و «واکاوی هستی شناختی اثر هنری در عصر هم آفرینی» (Ghoorchian, H,2026b) ,اکنون نوبت به واکاوی «سیاست های دیدن» نهفته در دل الگوریتم هاست.

این مقاله، با تکیه بر مفهوم «شبه هاله» و با رویکردی تحلیلی – انتقادی، به بررسی این پرسش می پردازد که چگونه الگوریتم های هوش مصنوعی، نه فقط تصاویر، که «دیدن» را بازتولید و تحکیم می کنند.

استدلال اصلی این است که هر الگوریتم، حامل سوگیری های تاریخی، جنسیتی، نژادی و طبقاتی است که در داده های آموزشی آن نهفته اند و نقد هنر در عصر هم آفرینی، باید به افشای این سوگیری ها و سیاست های دیدن بپردازد.

در این مقاله، با بررسی نمونه هایی از هنر هم آفرینانه، نشان داده می شود که چگونه شبه هاله می تواند به ابزاری برای آشکارسازی ساختارهای قدرت و مقاومت در برابر آنها تبدیل شود.

دستاورد نهایی این پژوهش، ارائه چارچوبی برای «نقد سیاسی- اخلاقی هنر الگوریتمی» است که در آن، مرزهای میان زیبایی شناسی، سیاست و اخلاق، برای همیشه در هم می آمیزند.

واژگان کلیدی: شبه هاله، سیاست های دیدن، سوگیری الگوریتمی، هنر هوش مصنوعی، نقد پساانسانی، اخلاق هم آفرینی

Abstract

Following the re-examination of the relationship between craft and code in contemporary art (Paper I: From the Weaver’s Hand to the Loop of Code) and the ontological inquiry into the artwork in the age of co-creation (Paper II: From Aura to Semi-Aura), this paper turns to the “politics of seeing” embedded within algorithms.

Drawing on the concept of “semi-aura” and employing an analytical-critical approach, this study investigates how artificial intelligence algorithms not only generate images but also reproduce and reinforce particular ways of seeing.

The central argument is that every algorithm carries historical, gendered, racial, and class biases inherited from its training data, and that art criticism in the age of co-creation must expose these biases and the politics of seeing they enact.

Through case studies of co-creative art, the paper demonstrates how semi-aura can serve as a tool for revealing structures of power and for resisting them.

The ultimate contribution of this research is a framework for a “political-ethical critique of algorithmic art”—a critique in which the boundaries between aesthetics, politics, and ethics are permanently dissolved.

Keywords: Semi-Aura, Politics of Seeing, Algorithmic Bias, AI Art, Posthuman Critique, Ethics of Co-Creation.

برای مطالعه کامل این مقاله با تحلیل جامع سیاست های دیدن، سوگیری های الگوریتمی، و چارچوب نقد پساانسانی در هنر هوش مصنوعی، به نسخه اصلی در «نبشت» مراجعه کنید:
[Nebešt | Semi-Aura and the Politics of Seeing: From Data Aesthetics to the Unveiling of Algorithmic Biases ]
DOI: [ https://doi.org/10.5281/zenodo.21013992 ]

– همراه همیشگی ما در مسیر دانش‌پژوهی و پژوهش‌گری باشید.

آگورا | نشریه تخصصی مطالعات فرهنگی | این مقاله به بررسی تأثیر تحولات ساختار قدرت سیاسی و مذهبی بر هنر و معماری ایلام میانه می پردازد و نشان میدهد که چگونه تثبیت قدرت در دست نخبگان سیاسی و تغییرات در نظام اعتقادی، به پیدایش اشکال نوین هنری با تأکید بر نمایش اقتدار حاکمان و مضامین دینی منجر شده و ساخت معابد و زیگوراتهای باشکوه را به عنوان نمادهای بارز قدرت و مکانهای محوری برای انجام مناسک مذهبی به دنبال داشته است.

چکیده

دوره‌ی ایلام میانه، در گستره‌ی زمانی سده‌های پانزدهم تا یازدهم پیش از میلاد، یکی از نقاط عطف تاریخ تمدن در جنوب‌غربی ایران است. در این دوران، ساختار سیاسی از پراکندگی به سمت تمرکز گرایید و نهادهای دینی، با ظهور الهه‌های نوین و برپایی نیایشگاه‌های شکوهمند، چهره‌ای تازه یافتند.

این پژوهش، با رویکردی توصیفی – تحلیلی، در پی آن است که نشان دهد چگونه این دگرگونی‌های سیاسی و مذهبی، در کالبد هنر و معماری بازتاب یافته‌اند. بررسی داده‌های باستان‌شناختی، از نیایشگاه‌ها و زیگورات‌ها تا نقوش کتیبه‌ها و پیکره‌های برجای‌مانده، حکایت از پیوندی ناگسستنی میان قدرت و معنا دارد.

یافته‌ها بیانگر آن است که نخبگان سیاسی با بهره‌گیری از هنر، اقتدار خویش را به تصویر کشیدند و اعتقادات دینی، دستمایه‌ای شد برای خلق فضاهایی که هم نیایشگاه بودند و هم نماد چیرگی. معابد و زیگورات‌ها، نه فقط مکان مناسک، که بیانیه‌هایی از قدرت و نظم الهی بودند.

این مقاله، در نهایت، بر این نکته پافشاری می‌کند که تمدن ایلام را تنها در سایه‌ی واکاوی تعاملات سیاست، دین و هنر می‌توان به درستی شناخت؛ تعاملاتی که در دل خاک جنوب ایران، روایتی از پیوند آسمان و زمین را برای همیشه بر سنگ و خشت، حک کرده‌اند.

واژگان کلیدی: ایلام میانه، ساختار قدرت، باورهای دینی، هنر ایلامی، معماری ایلامی، بازنمایی قدرت، زیگورات.

Abstract

The Middle Elamite period, spanning roughly the fifteenth to eleventh centuries BCE, marks a pivotal chapter in the history of civilization in southwestern Iran.

During this era, political structures shifted from fragmentation toward centralization, while religious institutions were transformed through the emergence of new deities and the construction of monumental sanctuaries.

Employing a descriptive-analytical approach, this study seeks to demonstrate how these political and religious transformations were reflected in the art and architecture of the time.

An examination of archaeological evidence—from temples and ziggurats to reliefs, inscriptions, and surviving sculptures—reveals an inseparable bond between power and meaning.

The findings indicate that political elites utilized art to project their authority, while religious beliefs served as a foundation for creating spaces that were both places of worship and manifestations of dominion.

Temples and ziggurats were not merely sites of ritual but also declarations of power and divine order. Ultimately, this article emphasizes that a true understanding of Elamite civilization can only be achieved by examining the intricate interplay of politics, religion, and art—an interplay that, in the soil of southern Iran, has forever inscribed upon stone and clay a narrative of the connection between heaven and earth.

Keywords: Middle Elam, Political Structure, Religious Beliefs, Elamite Art, Elamite Architecture, Representation of Power, Ziggurat.

برای مطالعه کامل این مقاله با تحلیل جامع ساختارهای سیاسی-مذهبی، زیگوراتها، و بازتاب قدرت در هنر و معماری ایلام میانه، به نسخه اصلی در «نبشت» مراجعه کنید:
[Nebešt | The Influence of Political and Religious Power Structure Transformations on the Art and Architecture of Middle Elam ]
DOI: [ https://doi.org/10.5281/zenodo.20997434 ]

– همراه همیشگی ما در مسیر دانش‌پژوهی و پژوهش‌گری باشید.