* در این مقاله به بررسی تأثیر تحولات ساختاری بر ایلام میانه می پردازیم.
تأثیر تحولات ساختار قدرت سیاسی و مذهبی بر هنر و معماری ایلام میانه
The Influence of Political and Religious Power Structure Transformations on the Art and Architecture of Middle Elam
نگارنده: دکتر هاله قورچیان، معمار و کارشناس ارشد پژوهش هنر
نبشت|نهادی برای هنر و فرهنگ ایران زمین
Corresponding Author: Haleh Ghoorchian, PhD, Architect and Master of Arts in Art Research
Nebešt | Foundation for Art, Knowledge and Culture of Iranzamin
چکیده
دورهی ایلام میانه، در گسترهی زمانی سدههای پانزدهم تا یازدهم پیش از میلاد، یکی از نقاط عطف تاریخ تمدن در جنوبغربی ایران است. در این دوران، ساختار سیاسی از پراکندگی به سمت تمرکز گرایید و نهادهای دینی، با ظهور الهههای نوین و برپایی نیایشگاههای شکوهمند، چهرهای تازه یافتند. این پژوهش، با رویکردی توصیفی – تحلیلی، در پی آن است که نشان دهد چگونه این دگرگونیهای سیاسی و مذهبی، در کالبد هنر و معماری بازتاب یافتهاند. بررسی دادههای باستانشناختی، از نیایشگاهها و زیگوراتها تا نقوش کتیبهها و پیکرههای برجایمانده، حکایت از پیوندی ناگسستنی میان قدرت و معنا دارد. یافتهها بیانگر آن است که نخبگان سیاسی با بهرهگیری از هنر، اقتدار خویش را به تصویر کشیدند و اعتقادات دینی، دستمایهای شد برای خلق فضاهایی که هم نیایشگاه بودند و هم نماد چیرگی. معابد و زیگوراتها، نه فقط مکان مناسک، که بیانیههایی از قدرت و نظم الهی بودند. این مقاله، در نهایت، بر این نکته پافشاری میکند که تمدن ایلام را تنها در سایهی واکاوی تعاملات سیاست، دین و هنر میتوان به درستی شناخت؛ تعاملاتی که در دل خاک جنوب ایران، روایتی از پیوند آسمان و زمین را برای همیشه بر سنگ و خشت، حک کردهاند.
واژگان کلیدی: ایلام میانه، ساختار قدرت، باورهای دینی، هنر ایلامی، معماری ایلامی، بازنمایی قدرت، زیگورات.
Abstract
The Middle Elamite period, spanning roughly the fifteenth to eleventh centuries BCE, marks a pivotal chapter in the history of civilization in southwestern Iran. During this era, political structures shifted from fragmentation toward centralization, while religious institutions were transformed through the emergence of new deities and the construction of monumental sanctuaries. Employing a descriptive-analytical approach, this study seeks to demonstrate how these political and religious transformations were reflected in the art and architecture of the time. An examination of archaeological evidence—from temples and ziggurats to reliefs, inscriptions, and surviving sculptures—reveals an inseparable bond between power and meaning. The findings indicate that political elites utilized art to project their authority, while religious beliefs served as a foundation for creating spaces that were both places of worship and manifestations of dominion. Temples and ziggurats were not merely sites of ritual but also declarations of power and divine order. Ultimately, this article emphasizes that a true understanding of Elamite civilization can only be achieved by examining the intricate interplay of politics, religion, and art—an interplay that, in the soil of southern Iran, has forever inscribed upon stone and clay a narrative of the connection between heaven and earth.
Keywords: Middle Elam, Political Structure, Religious Beliefs, Elamite Art, Elamite Architecture, Representation of Power, Ziggurat.
مقدمه
تمدن ایلام، سرزمینی باستانی که در جنوب غربی ایران امروزی جای گرفته و ریشههای عمیق آن در هزاره سوم پیش از میلاد مسیح امتداد دارد، نه تنها به عنوان یکی از مهدهای اولیه شهرنشینی و فرهنگ در فلات ایران شناخته میشود، بلکه نقش بسزایی در تعاملات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی منطقه در طول هزارهها ایفا نموده است (Potts,1999:3-25). در این میان، دوره ایلام میانه (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد) به مثابه دوران بلوغ و شکوفایی این تمدن، شاهد تحولات ساختاری بنیادینی در عرصه حکومتداری و نظام اعتقادی بوده است. ظهور یک قدرت سیاسی متمرکز با اقتدار فزاینده شاهان و تکامل یک نظام مذهبی سازمانیافته با محوریت خدایان مشخص و برپایی معابد باشکوه، از ویژگیهای بارز این دوره به شمار میرود .(Vallat,1998:95-105)
با وجود حجم قابل توجهی از پژوهشهای صورت گرفته در زمینه تمدن ایلام و دورههای مختلف آن، بررسی چگونگی تأثیرگذاری این تحولات در ساختار قدرت سیاسی و نهادهای مذهبی بر تجلیات هنری و معماری این دوره، همچنان به عنوان یک حوزه پژوهشی پویا و نیازمند کندوکاوهای عمیقتر مطرح است. پرسش اصلی که این پژوهش در پی پاسخگویی به آن است، چگونگی تأثیرات متقابل تغییرات در ساختار قدرت سیاسی و نظام باورهای مذهبی در دوره ایلام میانه بر اشکال، مضامین و کارکردهای هنر و معماری این تمدن می باشد. این پژوهش نه تنها به دنبال شناسایی الگوهای همبستگی میان این تحولات و ویژگیهای بصری و ساختاری آثار هنری و معماری بر جای مانده از ایلام میانه است، بلکه تلاش دارد تا با رویکردی تحلیلی و تفسیری، به درک عمیقتری از نقش ایدئولوژی سیاسی و مذهبی در شکلدهی به هویت فرهنگی و هنری این جامعه باستانی دست یابد.
اهمیت این مطالعه از آن رو دوچندان میگردد که میتواند زوایای نوینی از تعامل پیچیده میان ساختارهای اجتماعی سیاسی و تولیدات فرهنگی را در یک تمدن باستانی مهم آشکار سازد(Amiet,1976:12-15).
علاوه بر این، این پژوهش میتواند با بررسی تطبیقی با سایر تمدنهای همعصر که تحولات مشابهی را تجربه کردهاند، به غنای نظری مطالعات تمدنهای باستانی نیز کمک نماید. در راستای دستیابی به این اهداف، مقاله حاضر در ابتدا به تحلیل تحولات ساختار قدرت سیاسی شامل تمرکز قدرت، نقش شاهان، نظام اداری و نهادهای مذهبی شامل سلسله مراتب خدایان، نقش معابد و روحانیون، آیینها در دوره ایلام میانه خواهد پرداخت.
سپس، با بررسی دقیق شواهد باستانشناسی شامل آثار هنری متنوع مانند نقش برجستهها، مهرهای استوانهای، فلزکاری، سفالگری و بقایای معماری مانند زیگوراتها، معابد، کاخها، چگونگی بازتاب این تحولات مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. در نهایت، نتایج حاصل از این تحلیلها جمعبندی شده و اهمیت آن در چارچوب مطالعات تمدن ایلام و جوامع باستانی تبیین خواهد شد.
تحولات ساختار قدرت سیاسی در دوره ایلام میانه
دوره ایلام میانه(حدود ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد) نقطه عطفی در تکامل سیاسی تمدن ایلام به شمار میرود. در این دوره، ساختار سیاسی از یک نظام احتمالاً غیرمتمرکز و مبتنی بر ائتلاف شهرهای مستقل در دوره ایلام قدیم، به سوی یک حکومت پادشاهی متمرکز با قدرت فزاینده شاهان تغییر یافت. این تحول نه تنها نحوه اداره قلمرو ایلام را دگرگون ساخت، بلکه تأثیرات عمیقی بر جنبههای مختلف زندگی اجتماعی، اقتصادی، هنری و مذهبی این تمدن بر جای گذاشت(Potts,1999:165-170).
ظهور قدرت متمرکز و نقش شاهان
در دوره ایلام قدیم، به نظر میرسد که شهرهایی مانند شوش(Susa) و انشان(Anshan) از استقلال نسبی برخوردار بوده و تحت رهبری حاکمان محلی اداره میشدند. با ظهور دوره ایلام میانه، بهویژه با سلطنت پادشاهانی همچون اونتاش-نپیریشا (Untash-Napirisha)، شاهد تلاش برای ایجاد یک حکومت یکپارچه و متمرکز هستیم.
ساخت مجموعه عظیم زیگورات چغازنبیل(Dur-Untash) با معابد متعدد برای خدایان مختلف ایلامی و کاخ سلطنتی در مرکز آن، نه تنها عظمت و قدرت پادشاه را به نمایش میگذاشت، بلکه به عنوان نمادی از وحدت سیاسی و مذهبی قلمرو ایلام عمل میکرد(Amiet,1976:65-75).
وقف کتیبههای متعدد با نام و القاب سلطنتی در این مجموعه نیز بر اقتدار و مشروعیت پادشاه تأکید دارد (Hinz,1972:670-685). شاهان ایلام میانه برای تحکیم قدرت خود، اقداماتی فراتر از ساخت بناهای باشکوه انجام دادند. آنها تلاش کردند تا نظام اداری را متمرکز کرده و وفاداری حاکمان محلی را جلب کنند.
ازدواجهای سیاسی بین خاندانهای سلطنتی و اشراف محلی نیز به عنوان ابزاری برای ایجاد اتحاد و ثبات در قلمرو ایلام به کار گرفته میشد(Carter & Stolper,1984:115-120). علاوه بر این، شاهان با تأکید بر ارتباط نزدیک خود با خدایان و کسب مشروعیت الهی، سعی در افزایش اقتدار خود در میان مردم داشتند.
نظام اداری و تشکیلات حکومتی
با تمرکز قدرت سیاسی، نیاز به یک نظام اداری کارآمد و ساختاریافته برای اداره امور قلمرو وسیع ایلام احساس میشد. شواهد باستانشناسی و متون به جای مانده از این دوره، وجود دیوان سالاری پیچیدهای را با مناصب و مقامات مختلف تأیید میکنند.
کاتبان و نویسندگان ماهر که به خطوط میخی ایلامی و اکدی تسلط داشتند، نقش کلیدی در ثبت و ضبط امور مالی، اداری و دیپلماتیک ایفا میکردند(Potts,1999:180-190). این تشکیلات اداری، بستر لازم برای جمعآوری خراج، سازماندهی نیروی کار برای پروژههای عظیم ساختمانی و همچنین مدیریت روابط خارجی با تمدنهای همعصر مانند بابل و آشور را فراهم میآورد.
شواهد باستانشناسی از تمرکز قدرت
علاوه بر چغازنبیل، کاوشهای باستانشناسی در سایر محوطههای مهم ایلام میانه مانند شوش و هفت تپه نیز نشانههایی از تمرکز قدرت و ثروت در این دوره را آشکار ساختهاند. وجود ساختمانهای عظیم کاخی، گورهای غنی و آثار هنری نفیس و پیچیده که عمدتاً در پایتختهای اصلی یافت شدهاند، گواه این مدعاست(Carter & Stolper,1984:140-155).
همچنین، پراکندگی مهرهای استوانهای و گل مهرهای منقوش که در اسناد اداری به کار میرفته، شبکه پیچیده توزیع و کنترل منابع را در این دوره نشان میدهد(Amiet,1976:120-135).
تحولات ساختار قدرت مذهبی در دوره ایلام میانه
همگام با تحولات سیاسی، نظام اعتقادی و مذهبی ایلام نیز در دوره میانه دستخوش تغییرات شگرفی شد. در این دوره، پانتئون ایلامی تحت فرآیندی از سازماندهی و سلسلهمراتببندی قرار گرفت و خدایانی خاص، جایگاه برتر و فراگیرتری یافتند. معابد نیز به عنوان مراکز ثروت، قدرت و انجام مناسک، از اهمیت و عظمت بیسابقهای برخوردار شدند(Vallat,1998:110-120).
پانتئون ایلامی و جایگاه خدایان
در دوره ایلام میانه، خدایانی مانند نپیریشا ،خدای بزرگ انشان(Napirisha) اینشوشیناک، خدای پشتیبان شوش (Inshushinak)، کیریریشا ،الهه مادر(Kiririsha) و هومبان، خدای آسمان(Humban) از جایگاه ویژه و برجستهای برخوردار شدند.
تلاش پادشاهانی مانند اونتاش-نپیریشا برای ترویج کیش خدایان خاص و تخصیص فضاهای مقدس متعدد در مجموعه چغازنبیل برای آنها، نشاندهنده هدف این پادشاهان برای ایجاد یک نظام مذهبی یکپارچه و تحت کنترل قدرت مرکزی بود(Potts,1999:195-205). این فرآیند را میتوان نوعی «استانداردسازی مذهبی» تلقی کرد که به مشروعیت بخشیدن به قدرت شاه و وحدت بخشیدن به قلمرو او کمک شایانی میکرد.
نقش معابد و زیگوراتها
معابد در دوره ایلام میانه، دیگر صرفاً مکانهایی برای انجام مناسک محلی نبودند، بلکه به مراکز عظیم اقتصادی و سیاسی نیز تبدیل شدند. زیگورات چغازنبیل، با معماری خشتی عظیم و پوشش آجری منقوش، خود نمادی از پیوند زمین و آسمان و تجلی قدرت و ثروت شاه و خدایان بود(Amiet,1976:85-95).
این بناها با اتاقها و محوطههای متعدد، محل سکونت و فعالیت انبوهی از روحانیون، کاتبان، پیشکشآوران و صنعتگران بودند و به عنوان مراکز بازتوزیع غلات و سایر محصولات کشاورزی عمل میکردند(Carter & Stolper,1984:160-170).
اهدای اشیای قیمتی، مجسمهها و کتیبههای متعدد به این معابد توسط شاهان، اشراف و افراد عادی، نشاندهنده اهمیت این مکانها در نظام اقتصادی و اعتقادی جامعه بود. تحولات عمیق سیاسی و مذهبی در دوره ایلام میانه، به روشنی در هنر این دوره بازتاب یافته است. هنر ایلام میانه، فراتر از کاربرد صرفاً تزئینی، به ابزاری کارآمد برای تثبیت قدرت سیاسی، تجلیل از خدایان و ترویج ایدئولوژی حاکم تبدیل شد.
مضامین هنری؛ نمایش قدرت و مشروعیت الهی
یکی از بارزترین نمودهای هنر این دوره، تأکید بیسابقه بر نمایش شخص شاه و اقتدار او در کنار نمادهای خدایان است. نقش برجستهها و مجسمههای بازمانده از این دوران، پادشاهان را در قامتی بزرگتر از افراد عادی، با لباسهای فاخر و تاجهای ویژه به تصویر میکشند.
در بسیاری از موارد، این تصاویر با متونی همراه هستند که مشروعیت الهی پادشاه را مورد تأکید قرار میدهند(Ehrenberg,2007:15-30).به عنوان مثال، مجسمههای مفرغی یافت شده از شوش، شخصیتهای سلطنتی را در حالی نشان میدهند که دستان خود را به نشانه نیایش به سوی خدایان بلند کردهاند، نمادی از رابطه مستقیم و ممتاز شاه با عالم الوهیت.
مهرهای استوانهای؛ روایتهای بصری قدرت و مذهب
مهرهای استوانهای که به عنوان ابزاری برای مهر و موم کردن اسناد و کالاها و همچنین نشانهای از هویت و جایگاه اجتماعی فرد به کار میرفتند، در دوره ایلام میانه به اوج ظرافت هنری خود رسیدند. نقوش این مهرها به وفور صحنههایی از رویارویی انسان با خدایان، انجام مناسک مذهبی، شکار حیوانات قدرتمند توسط شاهان و یا صفوف اسیران و خراجگزاران را به تصویر میکشند(Amiet,1976:150-165).
این تصاویر روایی، که با دقت و مهارت فراوان حکاکی شدهاند، به مثابه ابزارهای تبلیغاتی قدرتمندی عمل میکردند و مفاهیم قدرت، امنیت و برکت الهی را در قلمرو وسیع ایلام رواج میدادند.
فلزکاری و سفالگری نفیس؛ نمادهای ثروت و جایگاه اجتماعی
پیشرفتهای فنی در دوره ایلام میانه به ویژه در زمینه فلزکاری(ساخت اشیای مفرغی و طلایی) و سفالگری(ساخت ظروف منقوش و با فرمهای پیچیده) چشمگیر بود.
ساخت اشیای نفیس و گرانبها مانند جامهای طلایی و نقرهای منقوش به صحنههای اساطیری و پیکرههای حیوانی کوچک، نه تنها نشاندهنده مهارت بالای صنعتگران بود، بلکه عمدتاً در خدمت نخبگان سیاسی و مذهبی قرار داشت(Carter & Stolper,1984:180-190).
این اشیاء در مراسم درباری و مذهبی به کار میرفتند و نمادهایی از ثروت، قدرت و جایگاه اجتماعی بالای صاحبان خود بودند.
بازتاب تحولات سیاسی و مذهبی در معماری ایلام میانه
معماری دوره ایلام میانه، به ویژه در بناهای یادمانی و مذهبی، بارزترین و ماندگارترین تجلی تحولات سیاسی و مذهبی این دوره است. ساخت بناهای عظیم و پیچیده مانند زیگوراتها، معابد و کاخها نیازمند توانایی بسیج منابع عظیم انسانی و مالی بود که این خود حاکی از قدرت و سازماندهی بالای حکومت متمرکز ایلامی است.
زیگورات چغازنبیل؛ نماد وحدت سیاسی و مذهبی
مجموعه عظیم زیگورات چغازنبیل، که توسط پادشاه اونتاش-نپیریشا ساخته شد، بیشک مهمترین سند باستانشناسی از تحولات دوره ایلام میانه است. این مجموعه، که در اصل شهر آیینی جدیدی به نام «دوراونتاش» (محل دفاع اونتاش) بود، با طرحی از پیش برنامهریزی شده شامل یک زیگورات اصلی، معابدی برای خدایان متعدد، کاخ سلطنتی و محوطههای اداری و مسکونی وسیع ساخته شده است (Ghirshman,1966:10-25).
این طرح عظیم نشاندهنده تلاش پادشاه برای دور زدن مراکز مذهبی مستقر در شوش و انشان و ایجاد قطب جدیدی برای یک نظام مذهبی یکپارچه و تحت کنترل خود بود. ترکیب معابد خدایان مختلف ایلامی در یک مکان، تبلور ایدئولوژی «وحدت در کثرت» در عرصه سیاست و مذهب ایلام به شمار میرود(Potts.1999:220-235).
کاخها و بناهای حکومتی؛ نمادهای اقتدار شاهان
علاوه بر معابد، ساخت کاخهای عظیم و باشکوه در شوش، هفت تپه و سایر محوطههای ایلام میانه، نشاندهنده رشد نهادهای حکومتی و تجمل گرایی درباری است. این کاخها با تالارهای ستوندار بزرگ، حیاطهای مرکزی و اتاقهای متعدد، محل سکونت و اداره امور توسط شاه و درباریان بودهاند.
استفاده از آجرهای لعابدار و سایر تزئینات معماری نفیس، به ویژه در کاخهای شوش، نشان از ثروت و توانایی حکومت در جذب صنعتگران ماهر از سراسر قلمرو و فراتر از آن داشته است(Carter & Stolper,1984:195-205).
تفسیر یافتهها
یافتههای حاصل از بررسی شواهد باستانشناسی و متنی به روشنی نشان میدهد که دوره ایلام میانه شاهد تحولی بنیادین در پیوند میان ساختار قدرت سیاسی-مذهبی و تولیدات فرهنگی بوده است. ظهور یک دولت متمرکز قدرتمند و همزمان، سازماندهی و یکپارچهسازی نظام مذهبی، نه تنها بستری برای شکوفایی اقتصادی و فنی فراهم آورد، بلکه به طور مستقیم بر مضامین، فرمها و کارکردهای هنر و معماری تأثیر گذاشت.
هنر دیگر عمدتاً بازتابدهنده نیازهای محلی یا سنتهای کهن نبود، بلکه به ابزاری در خدمت ایدئولوژی حاکم تبدیل شد. نقش برجستهها و مجسمهها با نمایش پادشاه در قامتی بزرگ و در کنار خدایان، به مشروعیت بخشیدن به قدرت او یاری میرساندند.
مهرهای استوانهای منقوش، به عنوان رسانهای قابل حمل، مفاهیم قدرت، نظم و برکت الهی را در سراسر قلمرو گسترش میدادند. اشیاء نفیس ساخته شده از فلزات و سفال نیز نه صرفاً به عنوان آثار هنری، بلکه به عنوان نمادهای ثروت و جایگاه اجتماعی نخبگان سیاسی و مذهبی عمل میکردند.
معماری، به ویژه بناهای یادمانی، بارزترین تجلی این پیوند است. زیگورات عظیم چغازنبیل، بیش از آنکه صرفاً محلی برای عبادت باشد، بیانیهای عظیم از قدرت و جاهطلبی شاه اونتاش-نپیریشا و تلاش او برای ایجاد یک مرکز مذهبی یکپارچه و وفادار به تاج و تخت بود. ساخت چنین مجموعهای، تبلور عینی «ایدئولوژی وحدت» در دوره ایلام میانه است.
نتیجهگیری
این پژوهش با اتخاذ رویکردی توصیفی-تحلیلی و بررسی متون و شواهد باستانشناسی، به تحلیل تأثیر تحولات ساختار قدرت سیاسی و مذهبی بر هنر و معماری دوره ایلام میانه(حدود ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد) پرداخت.
یافتههای پژوهش نشان داد که در این دوره، با گذار از نظام سیاسی پراکنده ایلام قدیم به سوی یک حکومت پادشاهی متمرکز و همزمان با سازماندهی و تثبیت سلسله مراتب خدایان و برپایی معابد عظیم، شاهد همبستگی عمیقی بین این تحولات و ویژگیهای هنر و معماری هستیم. هنر ایلام میانه، فراتر از کارکردهای تزئینی و سنتی، به ابزاری قدرتمند در خدمت ایدئولوژی حاکم تبدیل شد.
پادشاهان با استفاده از نقش برجستهها، مجسمهها و مهرهای استوانهای، تصویری از خود به عنوان حاکمی مقتدر و دارای مشروعیت الهی ارائه میدادند. معابد و به ویژه زیگوراتها نیز نه تنها به عنوان مکانهای مذهبی، بلکه به عنوان نمادهای عظیم قدرت سیاسی و وحدت قلمرو عمل میکردند.
در مقابل، ساخت کاخهای باشکوه نیز نشاندهنده رشد نهادهای حکومتی و تجمل گرایی درباری بود. به طور خلاصه، یافتههای این پژوهش مدعی است که تحولات ساختار قدرت سیاسی و مذهبی در دوره ایلام میانه، نقشی تعیینکننده در شکلدهی به هنر و معماری این تمدن داشته است.
هنر و معماری در این عصر، به مثابه آیینهای تمامنما، ایدئولوژی، آرمانها و دگرگونیهای اساسی جامعه ایلام را بازتاب میدهند. با این حال، پژوهش حاضر با محدودیتهایی نظیر پراکندگی دادههای باستانشناسی و نبود منابع مکتوب کامل از خود ایلامیان مواجه بوده است.
پیشنهاد میشود پژوهشهای آتی با تمرکز بر مقایسه تطبیقی شواهد هنری و معماری ایلام میانه با تمدنهای همجوار همچون بابل و آشور و نیز انجام کاوشهای هدفمند در محوطههای کمتر شناختهشده، به درک جامعتری از پویاییهای پیچیده این تمدن شگفتانگیز دست یابند.
License
This work is authored by Haleh Ghoorchian and published under the Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) license by Nebešt, Foundation for Culture and Art of Iranzamin.
You are free to use, share, and adapt this work for any purpose, provided that proper attribution is given to the author (Haleh Ghoorchian) and the publisher (Nebešt) .
For the full license text, visit: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
References
Amiet, P. (1976). L’art d’Elam au temps des rois de Suse. Paris: Éditions des Musées Nationaux.
Carter, E., & Stolper, M. W. (1984). Elam: Surveys of political history and archaeology. Berkeley, CA: University of California Press.
Ehrenberg, E. (2007). Elamite art and archaeology. London: British Museum Press.
Ghirshman, R. (1966). Tchoga Zanbil (Dur-Untash)(Vol. 1). Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner.
Hinz, W. (1972). The lost world of Elam. London: Sidgwick & Jackson.
Potts, D. T. (1999). The archaeology of Elam: Formation and transformation of an ancient Iranian state. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
Vallat, F. (1998). Elam: The history of Elam. Encyclopædia Iranica, VIII(2), 95-105.